Björk: frá Sykurmolunum til nýrra heima í tónlist

Á plötunni Homogenic mætast strengir og rafrænir taktar. Á Fossora fær bassaklarínettan stórt hlutverk og í tónleikaverkinu Cornucopia eru myndvarpanir hluti af flutningnum. Þessi ólíku verkefni sýna hvernig Björk Guðmundsdóttir hefur byggt upp nýjan hljóðheim fyrir hverja útgáfu. Stundum hefur breytingin falist í því að velja óvenjulega hljóðfæraskipan. Í öðrum tilvikum hefur hún unnið með kvikmynd, forrit eða sviðsmynd til að gefa tónlistinni aðra umgjörð.

Reykjavík, Sykurmolarnir og upphaf alþjóðlegs ferils

Björk fæddist í Reykjavík árið 1965. Áður en hún varð þekkt á alþjóðavettvangi sem sólólistamaður söng hún með Sykurmolunum, sem voru stofnaðir árið 1986 og gengu undir nafninu The Sugarcubes erlendis. Hljómsveitin vakti athygli utan Íslands og Björk var því þegar kunnug erlendum áheyrendum þegar hún sneri sér að sólóferlinum. Nánari umfjöllun um ævi hennar og verkefni er á https://znaki.fm/is/persons/bjork/.

Sykurmolarnir hættu störfum árið 1992. Ári síðar kom út Debut, platan sem markaði upphaf alþjóðlegs sólóferils Bjarkar á fullorðinsárum. Heiti plötunnar getur gefið til kynna að hún hafi verið fyrsta útgáfa hennar, en Björk hafði þegar sungið á hljómplötum og komið fram með hljómsveitum. Með Debut fékk hún rými til að setja eigin rödd í forgrunn og móta lögin í samstarfi við tónlistarmenn úr öðrum áttum.

Debut, Post og Homogenic: þrjár plötur á fimm árum

Á Debut frá 1993 má heyra hvernig Björk vinnur með dansvænan takt og breytir áherslum í söngnum innan hans. „Human Behaviour“ er dæmi um lag þar sem endurtekið taktmynstur heldur utan um óvenjulega sönglínu. Post, sem kom út árið 1995, fer á milli fleiri stíla. „Army of Me“ byggist á þungum takti og bassalínu, en í „It’s Oh So Quiet“ skiptast á lágværir kaflar og háværir sprettir með blásurum. Að heyra lögin hlið við hlið gefur góða mynd af því hversu mikið hljóðheimurinn getur breyst innan sömu plötu.

Homogenic kom út árið 1997. Þar mynda strengir og rafrænir taktar sameiginlegan grunn að stórum hluta plötunnar. Í „Jóga“ halda strengirnir uppi löngum laglínum á meðan takturinn brýtur upp flæðið. Í „Bachelorette“ er útsetningin þéttari og verður til þess að frásögnin í söngnum fær dramatískari blæ. Á þessum tveimur lögum má heyra hvernig skyld hljóðfæri og upptökuaðferðir nýtast til að skapa ólíka framvindu.

Kvikmyndahlutverk og verðlaun í Cannes

Í Dancer in the Dark eftir Lars von Trier lék Björk Selmu, verksmiðjustarfskonu sem er að missa sjónina. Tónlistin er samofin frásögninni. Hljóð úr umhverfi Selmu geta orðið að takti þegar hún ímyndar sér að hún sé stödd í söngleik. Björk samdi tónlist fyrir myndina auk þess að fara með aðalhlutverkið. Á kvikmyndahátíðinni í Cannes árið 2000 hlaut hún verðlaun fyrir leik sinn og myndin fékk Gullpálmann.

Söngur hennar í myndinni þarf að þjóna persónu sem glímir við ákveðnar aðstæður. Það gefur röddinni annað hlutverk en á sólóplötu, þar sem lag getur verið án tengingar við sýnilega atburðarás. Þegar horft er á söngatriðin má taka eftir hvernig kunnugleg hljóð úr hversdagslífi Selmu breytast í tónlist. Sú umbreyting tengir saman það sem gerist í kringum hana og það sem áhorfandinn fær að sjá í ímyndunarheimi hennar.

Þegar plata varð að gagnvirku verki

Með Biophilia árið 2011 færði Björk hluta af tónlistarupplifuninni yfir í forrit. Einstök lög tengdust gagnvirkum verkum þar sem notandinn gat skoðað tengsl tónlistar við fyrirbæri úr náttúrunni. Með því að snerta skjáinn gat hann tekið þátt í því sem birtist og heyrðist. Þannig var hægt að nálgast hugmynd lagsins með annarri aðferð en hefðbundinni hlustun.

Nútímalistasafnið í New York, MoMA, tók Biophilia-forritið inn í hönnunarsafn sitt. Það var fyrsta forritið sem safnið eignaðist. Sú staðreynd sýnir hvernig verkefnið tengdist bæði tónlist og stafrænni hönnun. Á plötu ræður útsetningin því í hvaða röð hljóðin heyrast, en gagnvirk útgáfa getur gefið notandanum svigrúm til að skoða hluta verksins á eigin hraða.

Flautur á sviði og bassaklarínettur í hljóðveri

Cornucopia var frumsýnt í menningarmiðstöðinni The Shed í New York árið 2019. Verkið sótti mikið í plötuna Utopia frá 2017 og flutti tónlist hennar yfir í sviðsumgjörð með myndvörpun, hljóðhönnun og lifandi hljóðfæraleik. Flautur, sem setja svip á Utopia, urðu hluti af heildarmynd tónleikanna. Á sviðinu gat Björk látið hreyfingu, birtu og staðsetningu hljóðs hafa áhrif á hvernig áhorfendur upplifðu lögin.

Á Fossora frá 2022 má heyra aðra hljóðfæraskipan. Klarínettur og bassaklarínettur eru áberandi í útsetningunum, ásamt rafrænum takti. Lágir tónar bassaklarínettunnar gefa söngnum annan bakgrunn en flauturnar á Utopia. Þessi munur heyrist jafnvel áður en hlustandi fer að greina textann. Val á hljóðfærum hefur áhrif á það hvernig röddin stendur út úr heildinni og hvaða tónar fylgja henni milli sönglína.

Hvar er gott að byrja að hlusta á Björk?

Debut og Post sýna hvernig Björk færði sig frá hljómsveitarstarfi yfir í sólóverk þar sem dans, popp og ólíkar útsetningar mætast. Homogenic og Fossora henta til samanburðar á hljóðfæraskipan. Á þeirri fyrri má fylgja strengjunum og á þeirri síðari hlusta eftir því hvernig klarínetturnar vinna með röddinni. Biophilia og Cornucopia gefa síðan dæmi um hvernig sama listakona notar skjá eða svið til að stýra athygli áheyrenda. Á þeim verkum verður umgjörðin hluti af því hvernig lögin eru flutt og upplifuð.